Η απελευθέρωση και παράδοση της Θεσσαλονίκης στις 26 Οκτωβρίου 1912 αποτελεί ένα από τα καθοριστικότερα γεγονότα της νεότερης Ελληνικής Ιστορίας.
Η πόλη, πολυεθνικό κέντρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, με έντονη παρουσία Ελλήνων, Εβραίων, Τούρκων και Βαλκάνιων πληθυσμών, κατείχε στρατηγική και συμβολική αξία για τον Ελληνισμό.
Η ένταξη της στο Ελληνικό Κράτος δεν υπήρξε απλώς στρατιωτική επιτυχία, αλλά σημαντικό βήμα στην ολοκλήρωση της «Μεγάλης Ιδέας» και στην εδραίωση της Ελληνικής κυριαρχίας στη Μακεδονία.
Η πορεία προς την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης εντάσσεται στο πλαίσιο του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου (1912-1913), όταν τα Βαλκανικά κράτη – Ελλάδα, Σερβία, Βουλγαρία και Μαυροβούνιο – συνασπίστηκαν εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Η Ελληνική κυβέρνηση υπό τον Ελευθέριο Βενιζέλο είχε λάβει τη στρατηγική απόφαση να δοθεί προτεραιότητα στην κατάληψη της Θεσσαλονίκης, παρά τις δυσκολίες και τον κίνδυνο ανταγωνισμού από τη Βουλγαρία.
Ο Ελληνικός Στρατός, υπό τη διοίκηση του Διαδόχου και Αρχιστρατήγου Κωνσταντίνου, προήλασε γρήγορα στη Μακεδονία, καταλαμβάνοντας την Ελασσόνα, τα Σέρβια και την Κοζάνη, για να φθάσει τελικά στη Γιαννιτσά, όπου δόθηκε η καθοριστική μάχη.
Η Μάχη των Γιαννιτσών (19-20 Οκτωβρίου 1912) αποδείχθηκε κομβικής σημασίας, καθώς άνοιξε τον δρόμο για τη Θεσσαλονίκη.
Τα οθωμανικά στρατεύματα, υπό τη διοίκηση του Χασάν Ταξίν Πασά, υποχώρησαν προς την πόλη.
Τότε ξεκίνησαν οι διαπραγματεύσεις, με τον Ταξίν Πασά να βρίσκεται σε δυσχερή θέση, αντιμετωπίζοντας ταυτόχρονα τον κίνδυνο προσέγγισης των Βουλγαρικών δυνάμεων.
Η προοπτική διπλής πολιορκίας από Έλληνες και Βούλγαρους τον οδήγησε σε διαπραγμάτευση με την Ελληνική πλευρά.
Ο Διάδοχος Κωνσταντίνος, που ηγείτο του Ελληνικού στρατού, απαίτησε πλήρη και άνευ όρων παράδοση της πόλης.
Οι συζητήσεις ήταν έντονες, με τον Ταξίν Πασά να επιδιώκει ευνοϊκούς όρους για τους Οθωμανούς αξιωματικούς και τον άμαχο πληθυσμό.
Τελικά, στις 26 Οκτωβρίου 1912, ανήμερα του Αγίου Δημητρίου – πολιούχου της πόλης – υπογράφηκε το πρωτόκολλο παράδοσης.
Την επόμενη ημέρα, ο Ελληνικός Στρατός εισήλθε επίσημα στην πόλη, καταλαμβάνοντας στρατηγικά σημεία και ανυψώνοντας την Ελληνική σημαία.
Η πολιτική ηγεσία της Ελλάδας, με επικεφαλής τον Ελευθέριο Βενιζέλο, είχε διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στη χάραξη της στρατηγικής.
Ο Βενιζέλος, συνειδητοποιώντας τη γεωπολιτική σημασία της Θεσσαλονίκης, είχε παρακινήσει τον στρατό να κινηθεί άμεσα προς την πόλη, ακόμη και με κίνδυνο σύγκρουσης με άλλες Βαλκανικές δυνάμεις.
Η απόφαση αυτή απέτρεψε την κατάληψη της Θεσσαλονίκης από τους Βούλγαρους και διασφάλισε την Ελληνική παρουσία στην περιοχή.
Οι διεθνείς αντιδράσεις ήταν συγκρατημένες, με τις Μεγάλες Δυνάμεις να παρακολουθούν τις εξελίξεις χωρίς άμεση εμπλοκή.
Για την Ελλάδα, όμως, η κατοχύρωση της Θεσσαλονίκης αποτέλεσε στρατηγικό και Εθνικό θρίαμβο!
Η πόλη, μετά από αιώνες Οθωμανικής κυριαρχίας, εντάχθηκε σταδιακά στη διοικητική και Εθνική δομή του Ελληνικού Κράτους, διατηρώντας την πολυπολιτισμική της ταυτότητα.
Η ιστορική σημασία της παράδοσης της Θεσσαλονίκης υπερβαίνει το στρατιωτικό γεγονός.
Αποτελεί σύμβολο Εθνικής ολοκλήρωσης και σημείο καμπής για την πορεία του Ελληνισμού στα Βαλκάνια.
Η επιτυχία αυτή επιβεβαίωσε την ικανότητα του Ελληνικού Κράτους να αναλάβει αποφασιστικές στρατιωτικές και διπλωματικές πρωτοβουλίες και καθόρισε την ισορροπία δυνάμεων στην περιοχή για τις επόμενες δεκαετίες.
Ελληνίδες, Έλληνες, χρόνια πολλά πάρα Θεού!
